WEDBA (Ağırlıklı Öklid Uzaklığına Dayalı Yaklaşım)

WEDBA, elinizde sayılarla dolu bir karar tablosu olduğunda seçenekleri tek bir sıraya dizen bir yöntemdir. Çıktısı her seçenek için 0 ile 1 arasında bir yakınlık puanı ve bu puana göre bir sıradır. Ağırlıkları kullanıcıdan alır, üretmez. Yöntem, imalat ortamındaki çok kriterli seçim problemleri için Rao tarafından önerilmiştir ve tasarım, ekipman ve tesis yerleşimi seçimi gibi üretim mühendisliği kararlarında kullanılmıştır. DecisionMind'da WEDBA'nın uzantısı yoktur; temel biçimiyle çalışır.

WEDBA'nın arkasındaki fikir, TOPSIS'in ideale yakınlık mantığına çok yakındır ama uzaklığı hesaplama sırası farklıdır. Önce karar matrisi kendi büyüklüğüne göre eşitlenir, sonra ağırlıklandırılır; en iyi ve en kötü noktalar bu ağırlıklı tablodan kurulur. Her seçeneğin bu iki hayali noktaya olan ağırlıklı Öklid uzaklığı ölçülür ve en kötü noktaya olan uzaklığın toplam uzaklığa oranı nihai puanı verir. Bu fikrin felsefi sonucu telafi ediciliktir: bir kriterdeki zayıflık başka bir kriterdeki güçle dengelenebilir, çünkü uzaklık tüm kriterlerin katkısının birleştiği tek bir sayıdır.

Yöntem altı adımda ilerler.

Birinci adım, karar matrisi. Seçenekler ve kriterlerden oluşan tablo olduğu gibi alınır.

İkinci adım, ölçek eşitleme. Her sütun, kendi değerlerinin karelerinin toplamının kareköküne bölünür; böylece farklı birimlerdeki kriterler aynı ölçeğe gelir.

Üçüncü adım, ağırlıklama. Eşitlenmiş her sütun kriterin ağırlığıyla çarpılır.

Dördüncü adım, iki hayali nokta. Ağırlıklı tabloda her kriter için en iyi değer (faydada en büyük, maliyette en küçük) ideal noktayı, en kötü değer anti-ideal noktayı kurar.

Beşinci adım, ağırlıklı Öklid uzaklığı. Her seçeneğin ideale ve anti-ideale olan uzaklığı, kriterlerdeki farkların karelerinin toplamının karekökü alınarak hesaplanır.

Altıncı adım, yakınlık puanı. Seçeneğin anti-ideale uzaklığı, iki uzaklığın toplamına bölünür. Seçenekler bu puana göre azalan sırada dizilir.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Yakınlık puanı, bir seçeneğin bu analizdeki diğer seçeneklere göre ideale ne kadar yakın olduğunu söyler, başka bir şey söylemez. Puanın 1'e yakın olması "mükemmel" değil "bu kümede en iyisi" demektir. Başka bir analizden gelen bir puanla karşılaştırılamaz, çünkü ideal ve anti-ideal noktalar her analizde o analizin kendi seçeneklerinden kurulur. İki seçenek arasındaki küçük bir puan farkı sağlam bir sıralama değil, ağırlıklara duyarlı bir sıralamadır.

Bu nedenle:

"WEDBA en iyi seçeneği buldu"

yerine:

"Bu ağırlıklar ve bu seçenek kümesiyle ideale en yakın seçenek şudur; sıra şu kriterlerin ağırlığına duyarlıdır"

biçiminde yazmak doğrudur.

WEDBA kesin veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede bir sayı, boş hücre yok; her kriter için yön bilgisi; ve toplamı 1 olan kriter ağırlıkları. WEDBA ağırlık üretmez, ister; ağırlıkları uzman görüşüyle (AHP, BWM, SWARA) ya da verinin kendisinden (Entropy, CRITIC) türetebilirsiniz. En az iki seçenek ve iki kriter gerekir.

Kriterleriniz sayıyla ölçülebiliyorsa, tablo tam doluysa ve bir kriterdeki zayıflığın başka bir kriterdeki güçle karşılanmasını kabul ediyorsanız WEDBA uygun bir seçimdir. Tipik alanları üretim ortamında ekipman, tedarikçi ve tesis yerleşimi seçimidir; mantığı alandan bağımsızdır.

Bir kriterde asla taviz kabul etmiyorsanız WEDBA uygun değildir; önce eşik altını eleyip kalanları sıralamalısınız. Kriterler birbirine güçlü biçimde bağlıysa bu bağ önce ele alınmalıdır, çünkü WEDBA kriterleri bağımsız sayar.

Sayısal tablo, telafi kabul, amaç sıralamak → WEDBA

Aynı mantık, ideale yakınlığı tek uzaklıkla değil iki oranla ölçmek istiyorum → WEBIRA

Bir kriterde taviz yok, eşik altı elenmeli → Önce eleme, sonra sıralama

Sıralama değil ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA (öznel) · Entropy, CRITIC (nesnel)

WEDBA'nın üstünlüğü açıklanabilirliğidir; ideale ve anti-ideale yakınlık fikri kolay anlatılır ve her adım tablo üzerinde izlenebilir. Farklı birimlerdeki kriterleri tek tabloda birleştirir, hesap yükü küçüktür. TOPSIS ile aynı aileden olduğu için üretim mühendisliğinde alışılmış bir mantığı taşır ve bu alandaki karar vericilere tanıdık gelir.

Sınırlılıkları TOPSIS ile aynı yapıdan doğar. Seçenek kümesi değişince ideal ve anti-ideal noktalar kayar; sonradan eklenen bir seçenek diğerlerinin sırasını değiştirebilir. Yöntem tam telafi edicidir; bir kriterdeki ciddi zayıflık başka kriterlerle örtülebilir. Ölçek eşitleme biçimi sonucu etkiler; farklı bir normalizasyon aynı tabloya farklı sıra verebilir. Yöntem kriterleri bağımsız kabul eder; birbirini etkileyen kriterlerde ağırlıklar örtük olarak çift sayılır.

En yaygın hata kriter yönünü yanlış işaretlemektir; bu, ideal noktanın yanlış uçtan kurulmasına ve sıranın tersine dönmesine yol açar. İkinci hata, ağırlıkları gerekçesiz eşit vermektir; eşit ağırlık "hepsi aynı derecede önemli" demektir ve raporda savunulmalıdır. Üçüncü hata, analiz bittikten sonra seçenek eklemek ve sıranın değişmesine şaşırmaktır. Dördüncü hata, yakınlık puanını yüzde ya da olasılık gibi okumak ve farklı analizlerin puanlarını karşılaştırmaktır.

Temel ilke şudur:

WEDBA sonucu, verdiğiniz yönlerin, ağırlıkların ve seçenek kümesinin tutarlı bir özetidir; girdilerden biri tartışmalıysa sıra da tartışmalıdır.